Tôn phu nhân quy thục là chủ đề, đề cập đến sự kiện em gái của Tôn Quyền (Đông Ngô) rời bỏ quê nhà để sang đất Thục làm vợ Lưu Bị. Đây cũng là tựa đề của bài thơ Xướng Họa nổi tiếng giữa Tôn Thọ Tường và Phan Văn Trị trong lịch sử văn học Việt Nam thời kỳ đầu Pháp thuộc.
-
Bối cảnh lịch sử
Trong tiểu thuyết Tam Quốc Diễn Nghĩa, Tôn phu nhân (hay Tôn Thượng Hương) được gả cho Lưu Bị để thắt chặt liên minh Ngô – Thục. Khi Lưu Bị tiến đánh Y Châu 伊 州 (đất Thục), bà tìm cách đem theo con trai Lưu Thiện về Ngô nhưng bị Triệu Vân và Trương Phi chặn lại. Việc bà ở lại Thục và một lòng theo chồng trở thành biểu tượng cho đạo lý tòng phu.
-
Trận bút chiến văn học
Sự kiện này được nhà thơ Tôn Thọ Tường sử dụng để viết bài thơ thất ngôn bát cú Tôn phu nhân quy thục.
-
Ý nghĩa thực sự: Tôn Thọ Tường mượn tâm trạng lưu luyến, khó xử giữa tình thân (nhà Ngô) và nghĩa phu thê (nhà Thục) để ngụy biện, biện hộ cho quyết định ra làm quan cho thực dân Pháp của chính mình.
-
Bài họa của Phan Văn Trị: Nhà thơ yêu nước Phan Văn Trị đã dùng chính nguyên vận để viết bài thơ họa lại. Ông mỉa mai rằng Tôn phu nhân là đàn bà theo chồng thì đúng, nhưng một đấng nam nhi như Tôn Thọ Tường lại đi “bán nước cầu vinh” phục vụ cho giặc Pháp thì thật đáng xấu hổ.
(Bài Xướng):
Tôn Phu Nhân Quy Thục
Cật ngựa thanh gươm vẹn chữ tòng.
Ngàn thu rạng tiết gái Giang Đông.
Lìa Ngô bịn rịn chòm mây bạc,
Về Hán trau tria mảnh má hồng.
Son phấn thà cam dày gió bụi,
Đá vàng chi để thẹn non sông?
Ai về nhắn với Chu Công Cẩn,
Thà mất lòng anh đặng bụng chồng.
(Bài Họa):
Tôn phu nhân quy Thục
Cài trâm sửa trấp vẹn câu tòng,
Mặt ngã trời chiều biệt cõi Đông.
Tơ toả trời Ngô in sắc trắng,
Duyên về đất Thục được màu hồng.
Hai vai tơ tóc bền trời đất,
Một gánh cang thường nặng núi sông.
Anh hỡi Tôn Quyền anh có biết,
Trai ngay thờ chúa gái thờ chồng.